اندیشیدن یا اجتناب؟
مدیر سیستم — ۱۴۰۵/۰۸/۲۷
همهی ما در ذهنمان با خودمان حرف میزنیم و اسمش را «فکر کردن» میگذاریم. فکر کردن ابزار فوقالعادهای است، کمک میکند پیش از هر کاری آن را در ذهنمان امتحان کنیم و از اشتباههای بزرگ دور بمانیم. اما فصل دهم کتاب "چرا آن کار را کردم" میگوید گاهی همین فکر کردن، بیآنکه بفهمیم، سپری میشود که پشتش از احساسهایمان فرار میکنیم. روانشناسان به این کار میگویند "سازوکار دفاعی" یعنی راهی ناخودآگاه برای دور نگه داشتن احساسهای ناخوشایند. دو نمونهاش را بینیم:
نمونهی اول: بهانهتراشی (دلیلتراشی). وقتی نمیخواهیم مسئولیت کاری را بپذیریم، دلیلی میسازیم که خودمان را قانع کند. مثلاً میگوییم «نمرهام پایین شد چون استاد از من خوشش نمیآمد»، بهجای «کم درس خواندم». یا بعد از اتفاقی تلخ میگوییم «حتماً حکمتی توش بوده». این کار بیشتر وقتها جایی پیش میآید که با میل و نیازمان درگیریم (مثل رژیم یا اعتیاد)، احساس شرم یا گناه داریم، یا از چیزی ناراحتیم و نمیخواهیم اعتراف کنیم.
نمونهی دوم: زیادی توی ذهن ماندن (عقلانیسازی). این یکی فراگیرتر است. آدمی که اینطور است بهجای حس کردن، تحلیل میکند. مثل آقای اسپاک در سریال «پیشتازان فضا» که همیشه سرد و منطقی است، برخلاف کاپیتان کرک که با احساسش زندگی میکند. چنین آدمی به نشانههای بدن توجه نمیکند، مثل سنگینی سینه یا بغضی که در گلو جمع شده. برای همین هم هیچوقت نمیفهمد واقعاً چه حسی دارد.
ریشهی این عادت اغلب به کودکی برمیگردد. کودکی که خانوادهاش جایی برای کوچک بودن و نیازمند بودنش ندارد، زودتر از موعد «بزرگ» میشود و با عاقل بودن از احساسهای ترسناکش فرار میکند. نویسنده خودش هم همین مسیر را رفته: در کودکی که مادرش افسرده بود، به کلمهها و حرف زدن پناه برد.
برای شروع، چند تمرین ساده پیشنهاد شده: نیمساعت افکارتان را یادداشت کنید، ذهن را ساکت کنید و توجهتان را به بدن ببرید، یک یا دو وعده روزه بگیرید و گرسنگی را بدون بهانه حس کنید.
پیام اصلی: فکر کردن دشمن ما نیست، اما اگر می خواهیم دفاع هایمان را بشناسیم، باید گاهی کمتر فکر کنیم تا بیشتر حس کنیم.
از کتاب «چرا آن کار را کردم»
تلخیص و نگارش: فرناز نبیئی